Tasarım Hakkına Tecavüz ve Ürün Kopyalama

Tasarım hakkına tecavüz, korunan (tescilli veya tescilsiz) bir tasarımın yasal hak sahibinin izni olmaksızın kopyalanması, üretilmesi, satılması veya tanınan lisans haklarının ihlal edilmesidir. Özgün tasarlanmış ürünler, markalar gibi bir sınai haktır. 

Tescil yoluyla 6769 Sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK)’da koruma altına alınmıştır. Bununla birlikte tescilsiz tasarımlar da 3 yıl süreyle SMK’da koruma altına alınmıştır. 

Şirketin rakiplerinden öne çıkmak için özgün ürünler üretmektedir. 

Bu özgün ürünler tasarım hakkı olarak hukuken koruma altındadır. Tasarım ürünlerin kopyalanması ve satışa sunulması TTK kapsamında haksız rekabet suçu ve SMK kapsamında tazminat sorumluluğu doğrurur. 

Tasarım Hakkına Tecavüz ve Ürün Kopyalama: Hukuki Özet

• Tasarım Neyi Korur? : Bir ürünün tümünün veya bir parçasının çizgi, şekil, renk, doku, ambalaj ya da birden fazla nesnenin bir arada sunduğu özgün görünüm özelliklerini korur (SMK m. 55).

• Tasarım İhlali Nedir? : SMK kapsamında korunan tescilli veya tescilsiz ürünlerin, hak sahibinin izni olmaksızın kopyalanması, üretilmesi, satılması, e-ticaret siteleri veya kataloglarda listelenmesi, ithal edilmesi ya da lisans haklarının aşılmasıdır. (SMK m. 81).

• Ürün Kopyalama Cezası Var Mı? : SMK’da marka hakkına tecavüz gibi doğrudan bir suç düzenlenmemiştir. Ancak, Türk Ticaret Kanunu (TTK) m.62 Haksız Rekabet Suçu oluşur. Tasarım hakkına tecavüz halinde 2 yıla kadar hapis veya adli para cezası vardır.  

• Tescilsiz Tasarımlar Korunur Mu? : SMK m.59/2 uyarınca tescilsiz tasarımlar, kamuoyuna ilk sunulduğu tarihten itibaren 3 yıl süreyle korunur. 

• Açılacak Davalar ve İhtiyati Tedbir: SMK kapsamında tasarım hakkının ihlali halinde; taklit ürünler toplatılabilir ve maddi ile manevi tazminat davası açılabilir.  Yoksun kalınan kar ve itibar tazminatı da talep edilmektedir. 

• Tasarım İhlalinde Zamanaşımı: Ürün kopyalama için hukuk davalarında zamanaşımı süresi, yıl ve her halde fiilin gerçekleştiği tarihten itibaren 10 yıldır. Savcılığa suç duyusu için ise fiilin öğrenildiği tarihten itibaren 6 aydır. 

Tasarım Hakkı Nedir? 

Tasarımlar özgün ve yeni olarak üretilmiş ürün veya ürün parçalarını ifade eder. Örneğin; bir mobilya şirketin özel dizayn etmiş olduğu koltuk bir tasarımdır. 

Ürünler üzerinde her türlü çizgi, şekil, renk ve doku gibi özgün dış görünümünü değiştiren unsurlar tasarım olarak kabul edilir. 

Tasarım hakkı, hak sahibine ürünlerini münhasır kullanma ve izinsiz bir şekilde bir başkasının müdahale etmesini önleme hakkını tanır. 

SMK kapsamında iki şekilde koruma imkanı tanınmıştır:

• Tescilli Tasarım: TÜRKPATENT nezdinde tescil edilir. 5'er yıllık dönemlerle 25 yıla kadar koruma sağlar. İspat kolaylığı sunduğu için mahkemelerden hızlı ürün toplatma (tedbir) kararı alınmasını sağlar.

• Tescilsiz Tasarım: Tescil yapılmasa dahi, ürünün Türkiye'de kamuya ilk sunulduğu tarihten itibaren 3 yıl süreyle kendiliğinden korunur (SMK m. 59/2). Davalarda ilk sunum tarihinin ve kopyalamanın ispatı gerekir.

Tasarım hakkının nasıl alınacağı ve tescil süreçleri için Tasarım Tescili Nedir? Ürün Tescili Nasıl Yapılır? adlı içeriğimizi ziyaret edebilirsiniz. 

Tasarım İhlali Nedir? 

Tasarım ihlali, bir işletmeye ait özgün ürünlerin kopyalanması, sosyal medya hesaplarında paylaşılması, satışa sunulması gibi her türlü müdahaleyi kapsamaktadır. Ancak, tasarım ihlalinin taklit markalarla karıştırılmaması gerekir. 

Bir kişi tamamen farklı bir marka adı altında ürünleri kopyalıyorsa yine tasarım ihlali oluşur. Hem markanın hem de markaya ait ürünlerin kopyalanması mümkündür. Bu durumda marka ihlalinden de işlem yapılması gerekir. 

Konu hakkında detaylı bilgi için Marka Hakkının İhlalinde Ne Yapılır? adlı içeriğimizi ziyaret edebilirsiniz. 

Tasarım Hakkına Tecavüz Sayılan Fiiller Nelerdir? (SMK m.81)

SMK m.8 hükmü “Tasarım hakkına tecavüz sayılan fiiller” başlığında şu üç hali düzenlemiştir: 

• Ürünün Kopyalanması (SMK m.81/1): Bir ürünün aynısının veya ayırt edemeyecek kadar benzerinin, ticari bir amaçla üretilmesi, satılması, satış için sergilenmesi, depolanması gibi eylemlerdir. Bir başka ürünün sağlamış olduğu müşteri portföyünden haksız yaralanma amacı vardır. Örneğin; bir markanın küpe veya kolye gibi takı ürünlerinin taklit edilerek satılması buna örnektir. 

• Lisans Haklarının Genişletilmesi (SMK m.81/2): Bir tasarımın üretilmesi veya satılması için bir üçüncü kişiye lisans verilmesi mümkündür. Bu hakkın haksız yere genişletilmesi veya bir başkasına devredilmesi bir tasarım hakkına tecavüzdür. 

• Tasarım Gaspı (SMK m.81/2): Bir başkasının üretmiş olduğu ürünü kendi ürünüymüş gibi tanıtılması veya ürün hakkında tescil başvurusunda bulunmasıdır. 

Tasarım Hakkının İhlali Sayılmayan Haller Nelerdir? 

Ticari hayatın gerekliliği ve dürüstlük kuralı kapsamında her eylem bir tasarım hakkına tecavüz değildir. SMK kapsamında koruma kapsamı dışında bırakılan haller şunlardır:

• Yenilik Vasıf Yokluğu: Tasarımın başvuru veya kamuya sunum tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde kamuya sunulduğunun (sosyal medya, internet siteleri, fuarlar vb.) ispatlanması halinde tasarım koruması geçersiz kalır.

• Teknik Zorunluluk Formları (SMK m. 58/4-b): Ürünün teknik fonksiyonunun zorunlu kıldığı tasarım özellikleri (örneğin vida dişleri veya bağlantı elemanları) koruma dışındadır.

• Bağımsız Tasarım (Tescilsiz Tasarımlarda): Tescilsiz tasarımlarda, korunan tasarımdan habersiz olarak bağımsız şekilde geliştirilen tasarımlar ihlal sayılmaz (SMK m. 59/2).

• Özel ve Deneme Amaçlı Kullanımlar: Ticari amaç taşımayan, kişisel kullanım veya deneme/eğitim amaçlı çoğaltmalar.

• 3 Yıllık Onarım Parçası İstisnası (SMK m. 59/4): Birleşik ürüne orijinal görünümünü yeniden kazandırmak amacıyla, 3 yıl sonra piyasaya sürülen bağımlı yedek parçaların kullanımı.

• Önceki Kullanım Hakkı (SMK m. 60): Tasarım başvuru tarihinden önce ilgili tasarımı iyi niyetle üreten veya kullanım için ciddi hazırlık yapan kişilerin kullanım hakları saklıdır.

Ürün Kopyalama Cezası: TTK Haksız Rekabet Suçu

SMK’da tasarım hakkına tecavüze yönelik bir cezai yaptırım düzenlenmemiş olsa da ürün kopyalama eylemleri TTK kapsamında haksız rekabettir. 

Nitekim, işletmeye ait tasarımsal ürünün kopyalanarak ticarette haksız öne geçme ve menfaat sağlama amacı vardır.

TTK m. 55/1-a-4 hükmünde; 'Başkasının malları, iş ürünleri, faaliyetleri veya işleri ile karıştırılmaya yol açan önlemler almak' haksız rekabet sayılmıştır. TTK m. 62/1-a uyarınca, ürün kopyalama yoluyla haksız rekabet yaratmanın yaptırımı 2 yıla kadar hapis veya adli para cezası olarak düzenlenmiştir. 

Yargıtay 19. Ceza Dairesi (16.05.2016 T., 2015/13872 E. - 2016/18000 K.):

Yüksek Mahkeme benzer kararında; "554 sayılı KHK ile koruma altına alınan endüstriyel tasarımlar yönüyle sanığa atılı eylem Türk Ticaret Kanunu'nda düzenlenen haksız rekabet suçunu da oluşturmamaktadır" hükmüne varmıştır. (Aynı yönde bkz. Yargıtay 19. CD, 17.11.2016 T., 2015/17707 E. - 2016/22561 K.)

Tasarım Hakkının İhlalinde Başvurulacak Hukuki Yollar

Ürünün kopyalanması veya izinsiz satışı gibi durumlarda en hızlı alınacak hukuki aksiyon SMK m.159 uyarınca ihtiyati tedbir kararı almaktadır. Mahkemece alanında uzman bilirkişiler marifetiyle ivedi bir rapor aldırmakta ve tasarım ihlali de ispatlanmaktadır. 

İhtiyari tedbirle tasarım hakkına tecavüzüne yönelik şunlar talep edilebilir:

• Kopyalanan ürünlerin toplatılması ve imhası,

• Tasarımı ihlalinde kullanılan ürünlere el konulması,

• Ürünlerin sergilendiği internet adreslerine ve sosyal medya hesaplarına erişim engeli,

• Tasarımı ihlal eden kişinin muhtemel zararları karşılaması adına teminat vermesi

Tasarım İhlalinin Durdurulmasına Yönelik Davalar 

Tasarım hakkına tecavüz fiilleri ihtiyati tedbirle durdurulmakla beraber, tedbir kararının devam edebilmesi için dava aşmasına geçilmesi gerekir. Aksi takdirde, mahkemeden alınan tedbir kararı kendliğinden düşmektedir. 

Tasarım ihlalinin mevcut, devam etmesi veya sona ermesine göre açılacak dava tipleri şunlardır:

• Tespit Davası: Mevcut bir ürün kopyalanması olmamakla beraber sona eren bir eylemin hak ihlali olup olmadığının tespiti istenir.

• Tecavüzün Durdurulması Davası: Aktif bir tasarım ihlali halinde bu dava türü talep edilmelidir.

• Tecavüzün Önlenmesi Davası: Tasarım ihlali devam ediyor veya sona ermiş fiillerin tekrarlanması muhtemel olması halinde açılmaktadır.

Tasarım İhlalinde Tazminat Davası ve Hesaplama Yöntemleri

Uygulamada tasarım hakkına tecavüzün durdurulmasıyla birlikte maddi ve manevi tazminat davası birlikte açılmaktadır. Burada davaların yığılmasından bahsedilmektedir. 

Bir tasarım hakkına tecavüz halinde istenebilecek tazminat türleri şunlardır:

• Maddi Tazminat: Tasarım hakkının ihlalinden dolayı talep edilebilecek tazminat talebi fiili kayıp ve yoksun kalınan kazanç diye ikiye ayrılmaktadır. Fiili kayıp, tasarım ihlali sebebiyle ortaya çıkan maddi kayıplardır. Yoksun kalınan kazanç ise tasarım ihlalinden dolayı ortaya çıkan kar kaybıdır.

• Manevi Tazminat: Tasarım ihlali sebebiyle ortaya çıkan duygusal tahribat karşılığı ödenmektedir.

• İtibar Tazminatı: Tasarım ürünlerin kötü kopyalanması veya piyasaya sürülmesi halinde, hak sahibine ek olarak ödenmesi gereken bir tazminat türüdür. Örneğin; bir işletmeye ait kolye tasarımın kötü şekilde taklit edilmesinden dolayı, asıl ürüne yönelik tüketici ilgisinin azalmasıdır. 

 Tasarım ihlalinden kaynaklı yoksun kalınan kazanç hesaplaması da marka ihlaliyle aynıdır:

• Lisans Bedeli Emsali: İhlalci taraf tasarımı lisans sözleşmesi ile kullansaydı ödeyeceği emsal lisans bedeli üzerinden yapılan hesaplamadır (En sık uygulanan yöntemdir).

• Hak Sahibinin Muhtemel Kazancı: İhlal gerçekleşmeseydi hak sahibinin elde edeceği net kâr kaybı.

• İhlalcinin Elde Ettiği Kazanç: Tasarımı ihlal eden tarafın bu satışlardan elde ettiği toplam net kâr.

Tasarım sahibi yukarıda yer alan hesaplamalardan birini tercih edecektir. Tercihini mahkeme tarafından alınacak bilirkişi raporundan sonra da yapması mümkündür. Bilirkişi aracılığıyla hesaplanacak en yüksek tazminat kalemi seçilme imkanı vardır. 

Ancak, bunun için dava açarken mutlaka yoksun kalınan kazanç hesaplama yönteminin seçiminde hakkın saklı tutulduğu belirtilmesi gerekir. 

Tasarım İhlali Davalarında Yargılama Süreci

Tasarım hakkına tecavüz davası açılmadan önce şu yargılama usul ve şartlarına dikkat edilmesi gerekir:

• Görevli Mahkeme: Fikri ve Sınai Hukuk Mahkemeleridir.

• Yetkili Mahkeme: Tasarım sahibinin veya ihlal eden kişinin yerleşim yeri ya da ihlalin gerçekleştiği yer mahkemesinde dava açılabilir.

• Zorunlu Arabuluculuk: Dava dilekçesinde maddi ve manevi tazminat talep ediliyorsa öncesinde zorunlu dava şartı arabuluculuğa başvurulması gerekir.

• Zamanaşımı Süresi: Tasarım hakkına tecavüz TBK m.49 uyarınca haksız fiil olup; fiilin öğrenildiği tarihten itibaren 2 yıl, her halükârda 10 yıl içerisinde dava açılmalıdır. 

Ürünümü Bir Başkası Tescillemiş Ne Yapmalıyım?

Tasarlanan ürünün bir başkası tarafından sahiplenmesi,kendi üretmiş gibi piyasaya sürmesi de bir tasarım hakkına tecavüz fiilidir. Bir başkasının tasarladığı ürünün TÜRPATENT nezdinde tescili yapılması halinde SMK m.71 uyarınca tasarım gaspı söz konusudur. 

Bu durumda hak sahibi, aynı marka hükümsüzlüğü davasında olduğu gibi, tasarımın gerçek hak sahibi kendisi olduğuna yönelik dava açması mümkündür. 

Tasarım İhlali İddiasıyla Karşılaşıldığında Yapılması Gerekenler

Tasarım hakkının ihlal edildiğine yönelik ihtarname alınması veya bir dava süreciyle karşılaşılması halinde izlenmesi gereken yol şu şekildedir:

• Tescil Kapsamının Analizi: İhtarnameye dayanak gösterilen tescil belgesi TÜRKPATENT sicilinden incelenmeli, koruma kapsamının sınırları ile iddia konusu ürün detaylıca karşılaştırılmalıdır.

• Yenilik İncelemesi ve Hükümsüzlük Davası: Davacı tarafın tasarımı tescil tarihinden önce piyasaya sunulmuşsa, açılacak bir karşı dava ile tescilin hükümsüzlüğü talep edilebilir.

• Teknik Zorunluluk Savunması: İhlale konu biçimin ürünün işlevi gereği zorunlu olduğu durumlarda SMK m. 58/4-b maddesi uyarınca savunma yapılmalıdır.

Tescilsiz Tasarımlar için Hukuki ve Cezai Süreç

Tescilsiz tasarım, TÜRKPATENT nezdinde tescil başvurusu yapılmamış, ancak kamuoyuna sunulmuş ürünleri ifade etmektedir. Ancak, burada hoşgörü süresinde içerisinde olması halinde mutlaka tescil edilmesinde fayda vardır. 

Şöyle ki; bir tasarımın ilk kamuoyuna sunulması sonraki 12 ay içerisinde tescil başvurusu yapılması halinde tasarım yeni kabul edilir. Ancak, söz konusu 12 aylık süre kaçırılması halinde tasarım başvurusu reddedilir.

Tescilsiz tasarımlara yönelik ihlali halinde ise, ilk kamuoyuna sunulmasından sonraki üç sene içerisinde tescilli tasarımlara tanınan tüm davaların açılması mümkündür. SMK m.81/4 hükmü uyarınca tescilsiz ürünler sadece 2 yıl süreyle koruma altına alınmıştır. 

Tasarım Hakkının İhlali Örnek Dilekçeler

Aşağıda tasarım ihlalinde hem hukuk davaları hem de savcılığa suç duyurusu için dilekçe örnekleri paylaşılmıştır. Söz konusu dilekçeler sadece bilgilendirme amaçlıdır. Hukuki işlem başlatılmadan önce alanında uzman bir avukata danışmanız tavsiye ederiz. 

Paylaşılan dilekçe örneklerinin doğrudan veya dolaylı olarak kullanılması halinde hukuk büromuzun hukuki sorumluluğu bulunmamaktadır. 

Tasarım İhlali Tazminat Davası Dilekçe Örneği

Tasarım Hakkına Tecavüz Şikayet Dilekçesi Örneği

Sonuç

Tasarım hakkına tecavüz, ticari itibarınızı zedeler ve pazar payınızı düşürür. Taklit ürünlerin toplatılması, e-ticaret ilanlarının kaldırılması ve tazminat süreçlerinde hızlı hareket etmek hayati önem taşır. 

Zamana karşı yürütülen bu süreçte yapılan hatalar telafisi güç hak kayıplarına yol açabilir. Hak kayıplarını önlemek için tüm süreçlerin yasal prosedürlere uygun yürütülmesi şarttır. 

Sitemizin Tasarım Hukuku hizmet alanı kapsamında ihlal, toplatma ve tazminat davalarınız; TÜRKPATENT nezdinde yetkili Marka Vekili (Sicil No: 2898) Arb. Av. Sena KOPARAN ŞAFAK tarafından hassasiyetle takip edilmektedir. 

Taklitçilere karşı hızlı ve etkili hukuki tedbirler almak için Av. Sena Koparan Şafak Hukuk Bürosu ile iletişime geçebilirsiniz.