Tasarım Hükümsüzlüğü Davası

Tasarım hükümsüzlüğü davası, 6769 Sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) uyarınca şartları sağlamaması rağmen tescil edilmiş olan endüstriyel tasarımların hükümsüz kılınması için açılan davadır.  

Tasarımların tescil edilebilmesi için; tasarım olarak nitelendirilmesi, yeni ve ayırt edici olması gerekir. SMK m.71’de düzenlenen tasarım hükümsüzlüğü davası, kanuni şartları sağlamamasına rağmen tescil edilen ürünler sicilden silinmesi için açılmaktadır. 

Bir başkasının ürünü kopyalanarak tasarım tescil başvurusunda bulunulmuşsa, öncelikle tasarımın Resmi Tasarım Bülteni’nde yayımlanmasından sonra 3 aylık itiraz süresi vardır. Bu süre kaçırılmışsa SMK m.71 uyarınca tasarım gaspı davası veya tasarımın hükümsüzlüğü davası açılması mümkündür. 

Her iki dava terditli olarak aynı dilekçede ileri sürülebilse de tamamen birbirinden farklı dava konularını içermektedir.

Bu içerikte; tasarım hükümsüzlüğü sebepleri, yargılama süreci ve dava sonuçları hakkında detaylı bilgi verilecektir. 

Tasarım Hükümsüzlüğü Davası Hakkında Bilinmesi Gerekenler

• Dava Konusu: Tescilli bir ürün tasarımın sicilden silinmesi ve baştan itibaren tescilin hükümsüz kılınmasıdır.

• Davayı Açabilecek Kişiler: Haklı menfaati bulunanlar, kamu düzenini ilgilendiren hallerde Cumhuriyet Savcısı

• Görevli ve Yetkili Mahkeme: Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesi (FSHHM) / Davalının yerleşim yeri mahkemesi.

• Zamanaşımı: Tescil koruma süresi (25 yıl) boyunca her zaman açılabilir.

• Arabuluculuk Şartı: Hükümsüzlük davası tespit ve terkin niteliğinde olduğundan dava şartı arabuluculuk zorunluluğu yoktur.

Tasarımın Hükümsüzlüğü Nedir?

Tasarımın hükümsüzlüğü, mahkeme kararıyla bir tasarım tescilinin geçmişe etkili olarak hükümsüz kılınmasıdır. Yani mahkeme hükümsüzlük kararı verdiğinde, tasarıma sağlanan hukuki koruma hiç doğmamış sayılır. Tasarım hükümsüzlüğü davası kesinleştiğinde tasarım tescili sicilden silinir ve bültende yayımlanır. 

Ürün tasarım tescili nasıl yapılır ve süreçleri hakkında Ürün Tescili Nasıl Yapılır? başlıklı adlı makalemizi inceleyebilirsiniz. 

Kısmi Hükümsüzlük Nedir? (SMK m. 77/2)

Tasarım, bir ürünün tamamı veya bir parçasındaki yeni ve ayırt edici görsel değişikliklerdir. Bir ürün parçalar halinde olması ve her parçanın ayrı bir özgün tasarım olması mümkündür.

Tasarımın kısmi hükümsüzlüğü, ürünün sadece bir kısmının tescil için kanuni şartları sağlamamasıdır. SMK m.72/2 uyarınca, tasarımın bir bölümü için hak iddia edilmesi halinde, sadece talep edilen kısmının hükümsüz kılınması mümkündür. 

Ürünün geri kalan kısmı, yenilik ve ayırt edicilik şartlarını sağlıyorsa koruması devam eder.

Hükümsüzlük Kararının Etkilemeyeceği Haller (SMK m. 79/2)

Tasarım hükümlüğü davasında verilen kararlar geçmişe etkili olsa da SMK m.79/2’de belirtilen şu istisna hallerde hükümsüzlüğün geçmişe dönük etkisi söz konusu değildir:

• Hükümsüzlük kararı verilmeden önce tasarım hakkına tecavüz nedeniyle verilmiş, kesinleşmiş ve infaz edilmiş kararlar,

• Hükümsüzlük öncesinde yapılmış ve fiilen uygulanmış (lisans, devir vb.) sözleşmeler

Örneğin; bir tasarım hakkının ihlali sebebiyle tahsil edilmiş maddi tazminat ile fiilen uygulanmış lisans sözleşmeleri, tasarım hükümsüzlüğünden etkilenmemektedir. 

Tasarımın Hükümsüzlük Sebepleri Nelerdir?

SMK m.77/1 hükmü tasarımın hükümsüzlük nedenlerini şu şekilde sıralamıştır;

“(1) Aşağıdaki hâllerde tasarımın hükümsüz sayılmasına mahkeme tarafından karar verilir:

*> a) 55 inci maddenin birinci ve ikinci fıkralarında yer alan tanımlara uygun olmadığı, 56 ncı ve 57 nci maddelerde belirtilen şartları taşımadığı, 58 inci maddenin dördüncü fıkrası ve 64 üncü maddenin altıncı fıkrasının (c) bendi kapsamında olduğu, başvurunun kötüniyetle yapıldığı ve bir fikri mülkiyet hakkının yetkisiz kullanımını içerdiği ispat edilmişse.

*> b) Hak sahipliğinin başka kişiye veya kişilere ait olduğu ispat edilmişse.

*> c) Sonradan kamuya açıklanan aynı veya benzer nitelikteki bir tasarımın başvuru tarihi, tescilli bir tasarımın başvuru tarihinden önce ise”

Kanunda belirtilen sebeplerden herhangi bir tanesinin varlığı tasarımın hükümsüzlüğü için yeterli olup, söz konusu sebepler şunlardır: 

• Tasarım Tanımına Uygun Ürün Olmaması (SMK m.1-2): Bilgisayar programı gibi üründe görsel değişiklik olabilecek bir ürünün tescil edilmek istenmesi. Bir üründe özgün ve yaratıcı bir görsel değişiklik olması gerekir. 

• Yenilik Şartının Sağlamaması (SMK M. 56): Tasarımın aynısının, başvuru veya rüçhan tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde kamuya sunulmuş olmasıdır. Burada 12 aylık hoşgörü süresinin kaçırılması da yenilik şartını etkilemektedir. 

• Ayırt Edici Niteliğin Bulunmaması (SMK m. 56): Tasarımın, "bilgilenmiş kullanıcı" nezdinde belirgin farklılığı olan bir ürün olmasıdır. Bilgilenmiş kullanıcı açısından daha öncesinde kamuoyuna sunulmuş bir ürünle benzer olması halinde tasarım hükümsüz kılınır. 

• Kamu Düzeni ve Genel Ahlaka Aykırılık (SMK m. 58/4-a): Tasarım görselinin toplumun genel ahlak kurallarına, kamu düzenine, dini veya milli değerlere aykırı sembol ve içerikler barındırması halidir.

• Teknik Fonksiyon Zorunluluğu (SMK m. 58/4-b): Ürünün dış görünümünün estetik bir kaygıdan değil, sırf teknik bir işlevi yerine getirmek amacıyla üretilmesidir. 

• Mekanik Montaj ve Bağlantı Zorunluluğu (SMK m. 58/4-c): Ürünün başka bir ana ürüne mekanik olarak takılabilmesi veya bağlanabilmesi için zorunlu olan boyut ve şekli ifade eder. 

• Yetkisiz Kişilerce Başvuru Yapılması (SMK m.64/6-c): SMK m.3 hükmünde belirtilen sınai haklara başvuru yapabilecek kişiler tarafından başvurunun yapılmamış olması. 

• Kötü Niyetli Başvuru: Başvuru sahibinin tasarım tescili yerine başka saiklerle hareket etmesidir. Örneğin; asarımın başkasına ait olduğunu veya piyasada kullanıldığını bilmesine rağmen sırf rakibini engellemek, haksız kazanç sağlamak veya tazminat imkânı yaratmak başlıca hallerdir. 

• Fikri Hakların İhlali: Tasarımın içeriğinde veya görünümünde başkasına ait telif eseri, tescilli marka, patent, faydalı model veya ticaret unvanı gibi bir hakkı ihlal ediyor olmasıdır. 

• Tasarımın Gaspı (SMK m.71): Tasarım tescil başvurusunun, tasarımı oluşturan gerçek hak sahibi yerine hak sahibi olmayan bir kişi tarafından başvuru yapılmasıdır. ………

• Gerçek Hak Sahibi Olmama (SMK m. 77/1-ç): Tescil belgesi sahibinin, tasarımı fiilen ortaya koyan kişi veya onun yasal halefi olmadığının ispatlanması durumu olup başlı başına bir hükümsüzlük sebebidir.

Yukarıda belirtilen hükümsüzlük sebeplerini, tasarım tescil başvurusu bültende yayımlandıktan sonra tasarım tesciline itiraz olarak sürülmesi mümkündür. 

Ancak, 3 aylık tasarım tescil başvurusuna itiraz süresi kaçırılması halinde tasarımın hükümsüzlüğü davası açılması gerekmektedir. 

Tasarım Hükümsüzlüğü Davasını Kimler Açabilir?

SMK m. 78 hükmünde belirtilen tasarım hükümsüzlüğü davasını açabilecek kişiler şunlardır:

• Hukuki Menfaati Bulunan Herkes: Haksız olarak bir ürünün tescillenmesi sebebiyle ürün satışı yapamayan, tasarım hakkına tecavüz tehdidi altında olan işletmeler gibi menfaati olan kişiler. 

• Gerçek Hak Sahipleri: Gerçek hak sahibinin tasarımı gasp edilen kişiler. 

• Önceki Hak Sahipleri: Tescil başvurusun bulunulan ürüne ilişkin daha öncesinde tescil başvurusunda bulunmuş veya ürününü kamuoyununa sunmuş kişiler.  

• Cumhuriyet Savcıları: Kamu düzenine veya genel ahlaka aykırılık iddialarına dayanan hükümsüzlük hallerinde Cumhuriyet Savcıları da dava açma yetkisine sahiptir.

Yukarıda sayılan kişiler tasarım tescilinde sicile kayıtlı kişiye karşı dava yöneltmektedir. TÜRKPATENT davalı olarak gösterilmesi mümkün değildir. Dava sürecinde tasarımın devrini engellemek için ihtiyati tedbir kararının alınması mümkündür. 

Görevli ve Yetkili Mahkeme

Tasarımın hükümsüzlüğü davasında görevli mahkeme, Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemeleridir. Yetkili mahkeme ise, davalının yerleşim yeri mahkemesinde açılır. 

Davalının Türkiye'de yerleşim yeri bulunmuyorsa, sicile kayıtlı marka veya patent vekilinin bulunduğu yerde açılır. Davalının yerleşim yeri ve sicile kayıtlı marka vekili yoksa, Ankara Fikri ve Sınai Haklar Mahkemesinde dava açılmaktadır. 

Tasarım Hükümsüzlük Davası Zamanaşımı Süresi 

SMK m.78 uyarınca tasarımın hükümsüzlüğü davası; tasarımın koruma süresi içerisinde veya tasarım hakkının sona ermesini izleyen 5 yıl içinde açılabilir. Koruma süresi dolmasından sonraki 5 yıl içinde açılmadığı takdirde dava hakkı zamanaşımına uğrar. 

Tasarımın koruma süresi başvuru tarihinden itibaren 5 yıl olup, 5'er yıllık dönemler hâlinde yenilenmek suretiyle en fazla 25 yıla kadar uzatılabilir. 

Tescil sahibinin herhangi bir 5 yıllık dönemin sonunda yenileme yapmaması hâlinde tasarım koruması sona erer. SMK m. 78/3 uyarınca hükümsüzlük davası, tasarımın aktif koruma süresince veya koruma süresinin sona ermesini izleyen 5 yıl içinde açılabilir.

Bu kapsamda dava süresi hesaplanırken, tasarımın otomatik olarak 25 yıl boyunca korunacağı varsayılmamalıdır. Tescilin yenilenmeyerek sona erdiği dönemin tespiti ve koruma bitiş tarihinin doğru hesaplanması, zamanaşımı nedeniyle yaşanabilecek hak kayıplarını önlemek adına kritik önem taşır.

Tasarımın Hükümsüzlüğü Davasında Arabuluculuk Zorunlu Mudur?

Tasarım hükümsüzlüğü davaları, yenilik doğrucu niteliğinde bir tespit davalarıdır. Dava konusu bir miktar parayı içermemesi sebebiyle dava şartı arabuluculuk zorunluluğuna tabi değildir; doğrudan mahkemede dava açılabilir.

İspat Yükü ve Deliller

Tasarımın hükümsüzlüğünü gerektiren sebeplerin varlığını davacı taraf ispat etmesi gerekir. Davacı taraf, SMK m.77’de hangi hükümsüzlük sebebine dayanıyorsa ona göre delil sunması gerekir:

Önceki hak sahipliğine dayanılması halinde, tasarımın tescil veya rüçhan tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde kamuya sunulduğuna dair belgeler sunulmalıdır. 

Ürün katalogları, fuar görselleri, faturalar, gümrük beyannameleri, sosyal medya paylaşımları ve web arşivi kayıtları delil olarak kullanılması mümkündür. 

Eğer tasarımın yeni olmadığı ileri sürülüyor ve bir başka ürünün kopyalandığı iddia ediliyorsa, bilgilenmiş kullanıcı" nezdinde yarattığı genel izlenim açısından kopya ürün olduğu ortaya konulmaktadır. 

Bu aşamada dosya kapsamında alınacak bilirkişi raporları büyük önem arz etmektedir. 

Tasarım Gaspı ve Hükümsüzlük Davaları Arasındaki İlişki ve Farklar

Uygulamada tasarım gaspı davası ile tasarım hükümsüzlüğü davası birbirleriyle karıştırılmaktadır. Ancak, her iki davanın konusu ve usulü şartları tamamen farklıdır.

İki Dava Arasındaki Temel Farklar

Tasarım gaspı davasının şartları ve yargılama süreçleri hakkında daha fazla bilgi almak için Tasarım Gaspı Davası adlı içeriğimizi ziyaret edebilirsiniz. 

Tasarım Gaspı ile Hükümsüzlüğün Terditli Talep Edilmesi

Tasarım gaspı davası açılmak istendiğinde mahkemeden; öncelikle tasarım tescilinin davacı adına tescilini, mahkeme aksi kanaatteyse tasarımın hükümsüzlüğü talep edilmektedir. Bu yönüyle her iki dava aynı dilekçede terditli olarak ileri sürülmesi mümkündür. 

Hakim, öncelikle tasarımın gaspı sebebiyle ürün tescilinin devir talebinin hukuka uygun olup olmadığını inceler. Tasarım gaspı davası kabul edilirse, hükümsüzlüğe ilişkin talepler incelenmez. 

Tasarım İhlali ve Hükümsüzlük İlişkisi

Bir başka kişinin ürünü kopyalanarak tescil başvurusunda bulunulması durumunda aynı zamanda tasarım hakkına tecavüzden bahsedilir. Bu durumda hem hükümsüzlük hem de tasarım hakkına tecavüz davasının açılması mümkündür. 

Bu durumda davalar birleştirilir. Ancak, Yargıtay uygulamasına göre, aynı ürün üzerinde hem tecavüz hem de hükümsüzlük davası bulunuyorsa; hükümsüzlük davası tecavüz davasına göre öncelikli olarak incelenir.

Taklit ürünlere karşı hukuki ve cezai haklarınız hakkında detaylı bilgi için Tasarım Hakkına Tecavüz ve Ürün Kopyalama başlıklı makalemizi inceleyebilirsiniz.

Tasarım Hükümsüzlüğü Davası Dilekçe Örneği

Yukarıda yer alan dava dilekçesi taslağı yalnızca bilgilendirme ve genel örnek teşkil etmesi amacıyla hazırlanmıştır.  

Mevcut dava sebepleri ile delillerin niteliğine göre münhasır dilekçe hazırlanması gerekir. Dava açılmadan önce bir avukattan destek alınması tavsiye edilmektedir. 

Tasarım Hükümsüzlüğü Davası Yargıtay Kararları

• Yargıtay 11. Hukuk Dairesi 2016/14497 E., 2018/5594 K

Yargıtay bu kararında, hükümsüzlük sebepleri incelenirken “bilgilenmiş kullanıcı”nın ürün seçme özgürlüğü dikkate alarak, ürünler arasındaki genel farklılıkların anlaşılması gerektiği ifade edilmiştir;

“Dava, tescilli tasarımın gaspı nedeniyle tasarımın kendi adına tescili veya hükümsüzlük istemine ilişkindir. 554 sayılı KHK'nın 5. maddesi uyarınca yeni ve ayırt edici niteliğe sahip tasarımlar belge verilerek korunur. Bir tasarımın yeni olduğunun kabul edilmesi için tasarımın aynısının, başvuru tarihinden önce Türkiye'de veya dünyanın herhangi bir yerinde kamuya sunulmamış olması gerekir. Bir tasarımın ayırt edici olduğundan söz edebilmek için de, KHK'nın 7. maddesi uyarınca, koruma talep edilen tasarımın, önceden bilinen tasarıma karşı, bilgilenmiş kullanıcı nazarında genel izlenim yönünden belirgin bir faklılık oluşturacak özellikte olması gerekir. Ayırt edici nitelik belirlemesi yapılırken, koruma talep edilen tasarımın, önceki tasarımlarla karşılaştırması sırasında, tasarımcının bu sınıftaki ürünler yönünden sahip olduğu seçenek özgürlüğü de dikkate alınarak, tasarımlar arasında farklılıklardan çok ortak özelliklerinin belirlenmesi ve bilgilenmiş kullanıcının genel izlenimi itibariyle, ortaya çıkan farklılıkların, tasarımı önceki tasarımlara nazaran ayırt edici kılıp kılmadığının belirlenmesi gerekir ve karşılaştırılan ürünlerin teknik ve işlevsel özellikleri dikkate alınmaz. KHK'nın 7. maddesinde bahsedilen bilgilenmiş kullanıcı olarak, tasarım konusu ürünü bizzat kendi işlerinde veya ortamında kullanan, genel kullanıcılara göre nispeten daha dikkatli, ancak tasarıma konu ürünün de uzmanı olmayan kişiler ölçüt olarak dikkate alınmalıdır.”( Yargıtay 11. Hukuk Dairesi 2016/14497 E., 2018/5594 K).

• Yargıtay 11. HD., T. 19.02.2025, E. 2024/2778, K. 2025/1039

Bu kararda Yargıtay, tasarım tecavüzü davası ile tecavüze dayanak gösterilen tescilin hükümsüzlüğü talebinin aynı anda görülebileceğini belirtmiştir. 

Yüksek Mahkeme, haksız tecavüz iddiasının karara bağlanabilmesi için öncelikle tescilin geçerliliğini konu alan hükümsüzlük talebinin öncelikli incelenmesi gerektiğinin altını çizmiştir.

"Birden fazla davanın birleştirildiği hallerde, hükümsüzlük talepleri ile tecavüz taleplerinin aynı anda görülmesi mümkündür ve hükümsüzlük talebi tecavüz davasına oranla öncelikli incelenmelidir."

• Yargıtay 11. HD., T. 05.12.2014, E. 2014/11673, K. 2014/19072

Yargıtay bu kararında, çoklu tescil belgesinde yer alan her bir tasarımın ayrı ayrı değerlendirilmesi gerektiğini ifade etmiştir. Çoklu başvuruda bir tasarımın hükümsüz kılınması ve tüm tasarımları hükümsüz kılmamaktadır;

Çoklu tasarım tescil belgesinde yer alan birden fazla tasarımın ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekir. Tescil belgesinde bulunan tasarımlardan bir kısmının yenilik veya ayırt edicilik koşulunu sağlamaması, diğer tasarımları otomatik olarak hükümsüz kılmaz; mahkeme her tasarım için bağımsız bir inceleme yapmalıdır.

Sonuç

Tasarım hükümsüzlüğü davası, haksız şekilde alınan tasarım tescillerinin iptali veya piyasada hak sahibi olduğunuz tasarımlara yönelik açılan hükümsüzlük davalarına karşı etkili bir savunma kurgulanması teknik bir uzmanlık gerektirir.

Eksik sunulan bir delil veya yanlış yapılan bir bilirkişi itirazı, pazar payınızın ve emeklerinizin kaybolmasına sebep olabilir.

Tüm bu hak kayıplarını önlemek ve yasal adımları doğru atmak için sürecin en başından itibaren profesyonel destek almak şarttır. Sitemizin Tasarım Hukuku hizmet alanı kapsamında tüm tasarım hükümsüzlüğü, gasp ve ihlal davalarınız; TÜRKPATENT nezdinde yetkili Marka Vekili (Sicil No: 2898) Arb. Av. Sena KOPARAN ŞAFAK tarafından titizlikle yürütülmektedir.

Emeğinizi şansa bırakmamak ve haksız tescillere karşı hukuki süreç başlatmak için Av. Sena Koparan Şafak Hukuk Bürosu ile iletişime geçebilirsiniz.